SROI (Sosyal Getiri) Hesaplaması: 7 Adımda Projenizin Sosyal Karşılığı

Bir bağışçıya "projeye harcadığınız her 1 liranın karşılığında topluma ne kadar değer döndü?" sorusunu sorduğunuzda net bir yanıt verebiliyor musunuz? SROI (Social Return on Investment / Sosyal Yatırım Getirisi), tam da bu soruya yapılandırılmış bir yanıt üretmek için geliştirilmiş bir yöntemdir. Finansal bir yatırımın getirisini oran olarak ifade eden mantığı sosyal alana taşır: harcanan kaynağa karşılık yaratılan sosyal değeri parasal olarak tahminler ve bir oran çıkarır. Bu yazıda SROI hesaplamasını, uydurma rakamlar yerine mantığı gösteren örneklerle 7 uygulanabilir adımda ele alıyoruz.

SROI tam olarak ne anlatır?

SROI sonucu genellikle "1 : X" biçiminde bir orandır. Örneğin 1:4 sonucu, projeye yatırılan her 1 birim kaynağın yaklaşık 4 birim değerinde sosyal fayda ürettiği tahminini anlatır. Ancak SROI'nin asıl gücü nihai orandan çok, o orana giden düşünme sürecindedir: kimin için, ne değişti, bu değişim gerçekten sizin sayenizde mi oldu ve ne kadar sürdü? Bu sorulara verdiğiniz yanıtlar, projenizi bağışçıya, üyeye ve kendi ekibinize anlatma biçiminizi kökten iyileştirir.

Adım 1: Kapsamı ve paydaşları belirleyin

İlk iş, hangi projeyi, hangi zaman aralığı için ölçeceğinizi netleştirmektir. "Tüm derneğin faaliyetleri" gibi geniş bir kapsam SROI'yi hemen boğar; onun yerine tek bir programı seçin (örneğin bir yıl süren mesleki eğitim kursu). Ardından bu programdan gerçekten etkilenen paydaşları listeleyin: kursiyerler, aileleri, işverenler, gönüllüler, kamu kurumları.

Her paydaşı otomatik dahil etmeyin. "Bu paydaş için gerçekten anlamlı bir değişim oldu mu?" sorusuna dürüst yanıt verin. Değişim yaşamayan veya çok dolaylı etkilenen grupları kapsam dışı bırakmak, hesaplamanızı hem sadeleştirir hem inandırıcı kılar.

Adım 2: Girdileri (yatırımı) parasallaştırın

Oranın paydasını, yani "yatırım" tarafını hesaplayın. Buraya yalnızca nakit harcamalar değil, projeye giren tüm kaynaklar girer.

• Doğrudan giderler: eğitmen ücretleri, kira, malzeme, ulaşım.
• Personel zamanı: projeye ayrılan çalışan saatlerinin maliyeti.
• Gönüllü emeği: bir gönüllünün verdiği saatleri, benzer işin piyasadaki ücretiyle çarparak yaklaşık bir değere çevirin.
• Ayni bağışlar: bağışlanan mekân, ekipman veya hizmetin makul piyasa karşılığı.

Diyelim ki toplam yatırım 200.000 TL çıktı. Bu rakam örnektir; sizin işiniz kendi defterlerinizden ve gönüllü saat kayıtlarınızdan gerçek tutarı toplamaktır. Girdi tarafını eksiksiz tutmak, sonucu abartmamak açısından kritiktir.

Adım 3: Sonuçları (outcome) ölçün

Burada çıktı (output) ile sonuç (outcome) ayrımını iyi yapın. "120 kişi kursu tamamladı" bir çıktıdır; "kursiyerlerin bir bölümü işe girdi ve düzenli gelir elde etmeye başladı" ise bir sonuçtur. SROI sonuçlarla ilgilenir, çünkü değer değişimin kendisinde saklıdır.

Sonuçları paydaşın kendi sesinden doğrulayın: kısa anketler, izleme görüşmeleri veya öncesi-sonrası karşılaştırmaları kullanın. Kaç kişide, ne yönde, ne kadarlık bir değişim olduğunu mümkün olduğunca somut sayılarla kaydedin.

Adım 4: Sonuçlara parasal vekil değer atayın

Sosyal sonuçların çoğunun doğrudan bir fiyat etiketi yoktur; bu yüzden "finansal vekil" (proxy) kullanılır. Vekil, o sonuca yaklaşık bir parasal karşılık atamanın makul yoludur. Örneğin işe yerleşen bir kişinin kazandığı yıllık ek gelir, azalan sosyal yardım ihtiyacı ya da iyileşen sağlık nedeniyle düşen tahmini masraf gibi göstergeler kullanılabilir.

Vekil değerlerinizi keyfî seçmeyin; kaynağını (resmî ücret verileri, akademik çalışmalar, benzer program raporları) not edin. Bir sonuca hangi vekili neden atadığınızı yazılı gerekçelendirmek, çalışmanızın en çok sorgulanan ve en çok güven kazandıran kısmıdır.

Adım 5: Etkiyi dürüstçe düşürün (indirimler)

SROI'yi ciddiye alan bir çalışma, ürettiği değeri olduğu gibi almaz; "bu değerin ne kadarı gerçekten bizim sayemizde?" diye sorar ve dört düzeltme uygular.

1. Deadweight (kendiliğinden olurdu): Sonucun siz olmasanız da gerçekleşecek olan kısmını düşün.
2. Attribution (katkı payı): Sonuca başka kurum veya etkenlerin katkısını ayır, yalnızca sizin payınızı say.
3. Displacement (yer değiştirme): Yarattığınız faydanın başka bir yerde bir zararı yerinden edip etmediğini kontrol et.
4. Drop-off (etkinin azalması): Çok yıllı faydalarda etkinin zamanla zayıfladığını varsay ve ileriki yılları kademeli olarak azalt.

Adım 6: Oranı hesaplayın

Artık iki tarafınız da hazır. İndirimlerden geçmiş toplam sosyal değeri, toplam yatırıma bölün. Çok yıllı projelerde gelecekteki değerleri bugünkü değere indirgemek (net bugünkü değer) daha doğru sonuç verir.

SROI = İndirimler sonrası toplam sosyal değer ÷ Toplam yatırım

Örnek mantıkla ilerleyelim: 200.000 TL yatırıma karşılık, tüm indirimler uygulandıktan sonra 640.000 TL değerinde net sosyal fayda tahmin ettiyseniz, oranınız 640.000 ÷ 200.000 = 3,2 olur; yani 1:3,2. Bu rakamlar yalnızca yöntemi göstermek içindir. Önemli olan tek bir gösterişli sayı değil, o sayının arkasındaki şeffaf varsayımlardır.

Adım 7: Duyarlılık analizi yapın ve raporlayın

Son adımda, en tartışmalı varsayımlarınızı değiştirip sonucun ne kadar oynadığına bakın. Örneğin katkı payını veya bir vekil değeri daha temkinli seçtiğinizde oran 1:3,2'den 1:2,4'e düşüyorsa, bu bilgiyi gizlemeyin; raporunuza yazın. Böyle bir duyarlılık analizi, sonucunuzun sağlam mı yoksa tek bir iyimser varsayıma mı dayandığını gösterir.

Raporlarken oranı tek başına sunmaktan kaçının. Kapsamı, paydaşları, kullandığınız vekilleri ve indirim gerekçelerini birlikte anlatın. Bir SROI raporu, aslında "neyin, kim için, ne kadar değiştiğinin" hikâyesidir; oran bu hikâyenin yalnızca özetidir.

SROI'yi ilk kez uygularken kusursuz bir sonuç değil, tekrarlanabilir bir alışkanlık hedefleyin. Verilerinizi baştan düzenli toplayın, varsayımlarınızı dürüstçe yazın ve her yıl yöntemi biraz daha iyileştirin. Birkaç dönem sonra elinizde yalnızca etkileyici bir oran değil, kurumunuzun yarattığı değeri güvenle anlatan sağlam bir kanıt birikimi olacaktır.